IMPRESSUM: Op zoek naar de vroegste Vlaamse gedrukte boeken

IMPRESSUM: Op zoek naar de vroegste Vlaamse gedrukte boeken

In 2023 is het 550 jaar geleden dat de Aalsterse drukker Dirk Martens (c. 1466–1534) het eerste drukkersatelier in onze contreien opzette. De ideale gelegenheid om incunabelen gedrukt in het huidige Vlaanderen in de kijker te zetten. Over de vroegmoderne boekdrukkunst is al veel inkt gevloeid, maar een gedegen overzicht van de vroegste Vlaamse gedrukte boeken ontbreekt vooralsnog. Het project IMPRESSVM. De wieg van de Vlaamse boekdrukkunst zal de komende twee jaar die leemte dichten dankzij een projectsubsidie van de Vlaamse Overheid door de bibliografische informatie over dit unieke erfgoed systematisch in kaart brengen op een centraal en duurzaam platform: STCV. Bibliografie van het handgedrukte boek in Vlaanderen (stcv.be).

Als de vroegste getuigen van de bruisende boekdrukkunst hebben incunabelen een bijzonder cultuurhistorische waarde. De opkomst van de nieuwe druktechniek was een mijlpaal voor de Zuidelijke Nederlanden. In de late vijftiende eeuw waren de zuidelijke gewesten van de Bourgondische Nederlanden al een internationale draaischijf voor de handel in verluchte handschriften. Op tien jaar tijd groeide de regio ook uit tot een nauw verweven knooppunt voor de productie van gedrukte boeken in zeven verschillende steden: Aalst (vanaf 1473), Brugge (c. 1473), Leuven (c. 1473), Brussel (1475), Oudenaarde (1480), Antwerpen (1481) en Gent (1483). De drukpers zorgde niet alleen voor een groter bereik van boeken en van de kennis en ideeën die ze bevatten. Het legde ook de kiem voor de internationale bloei van het boekbedrijf in de Zuidelijke Nederlanden vanaf de zestiende eeuw. Niet voor niets staan verschillende incunabelen op de Vlaamse Topstukkenlijst.

In aanvulling op de vele detailstudies over incunabelen wil het IMPRESSVM-project een volledig overzicht bereiken van de vroegste drukken uit onze regio en dit unieke Vlaamse erfgoed internationaal op de kaart zetten. Dat is echter niet zo vanzelfsprekend. Bestaande bibliografische databanken vermelden ongeveer 897 bewaarde incunabeledities gedrukt in Vlaamse steden, maar we weten dat verschillende exemplaren verre van volledig zijn opgenomen. Vlaamse incunabelen worden bovendien bewaard in een waaier aan binnen- en buitenlandse collecties. Vaak bestaan er van een editie nog maar één of een paar exemplaren of is er alleen maar een los fragment bewaard. Binnen Vlaanderen willen we daarom zover mogelijk alle overgebleven exemplaren in Vlaamse collecties gedetailleerd documenteren en bibliografisch ontsluiten. Buiten Vlaanderen vullen we dat overzicht aan met edities waarvan geen enkel exemplaar terug te vinden is in Vlaamse collecties. Door ook privécollecties te betrekken hopen we zo het geheel aan vijftiende-eeuws Vlaams drukwerk zo volledig mogelijk in kaart te kunnen brengen. Dat zal gebeuren met de nodige discretie om de anonimiteit van de collecties blijvend te garanderen: zo zal de gebruiker van de STCV-databank bij exemplaren uit privécollecties te lezen krijgen dat zij ‘in privébezit bewaard’ worden en ‘niet toegankelijk zijn voor raadpleging’.

Heeft u incunabelen in uw collectie en bent u geïnteresseerd om deel te nemen aan het project? Laat het ons dan zeker weten door een mail te sturen naar [email protected]!

Zanna Van Loon, projectleider STCV